Zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży

Kiedy lęk przestaje być etapem rozwoju

Dwulatek płaczący przy rozstaniu z rodzicem, sześciolatek bojący się ciemności i nastolatek przeżywający wystąpienie na forum klasy nie mają zaburzenia lękowego. Mają lęk adekwatny do wieku, który przemija sam.

O zaburzeniu myśli się wtedy, gdy spełnione są trzy warunki naraz. Lęk jest nieproporcjonalny do sytuacji i nie ustępuje po wyjaśnieniach ani po sprawdzeniu, że nic złego się nie stało. Utrzymuje się tygodniami, a nie kilka dni po konkretnym zdarzeniu. I najważniejsze: zabiera dziecku coś realnego, czyli szkołę, sen, kontakt z rówieśnikami albo aktywność, którą wcześniej lubiło.

Ostatni warunek jest wspólny dla wszystkich klasyfikacji i dla wszystkich grup wiekowych. Nie mierzy się siły przeżycia, tylko jego skutki.

Jak lęk wygląda w różnym wieku

Obraz zmienia się razem z rozwojem, dlatego to samo dziecko w odstępie kilku lat może zgłaszać zupełnie inne dolegliwości przy tym samym problemie.

Osobną kategorią jest lęk przed rozstaniem, który u części osób nie kończy się z dzieciństwem i utrzymuje albo pojawia się ponownie w dorosłości. Ten wariant opisujemy przy lęku separacyjnym u dorosłych.

Objawy, które rodzic widzi zamiast lęku

Dzieci rzadko mówią, że się boją. Mówią, że boli je brzuch, że nie chcą iść, że jest głupio. Dlatego zaburzenie lękowe u dziecka najczęściej wygląda na początku jak coś innego.

Najczęstsze maski to dolegliwości somatyczne bez uchwytnej przyczyny, przede wszystkim bóle brzucha i głowy, pojawiające się rano w dni szkolne i ustępujące w weekend. Druga to złość i wybuchy, mylone z problemem z zachowaniem, choć są reakcją na sytuację, z której nie ma ucieczki. Trzecia to pytania powtarzane w kółko, czyli szukanie zapewnienia, które przynosi ulgę na kilkanaście minut.

Do tego dochodzi wycofanie, które bywa odbierane jako spokój i przez to najdłużej pozostaje niezauważone. Dziecko przestaje sprawiać kłopoty, więc nikt nie pyta, dlaczego przestało też mieć znajomych.

Podział zaburzeń lękowych z kryteriami odróżniającymi poszczególne rozpoznania zebraliśmy przy rodzajach zaburzeń lękowych; u dzieci ten sam podział obowiązuje, zmienia się tylko sposób, w jaki objawy są zgłaszane.

Kto stawia rozpoznanie i od czego zacząć

Pierwszym krokiem jest zwykle lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Nie po to, żeby postawić rozpoznanie psychiatryczne, tylko po to, żeby wykluczyć przyczyny somatyczne dolegliwości i pokierować dalej. To ten sam porządek co u dorosłych, opisany przy diagnozie zaburzeń lękowych: rozpoznanie psychiatryczne stawia się po wykluczeniu przyczyn wewnętrznych.

Rozpoznanie i prowadzenie leczenia należy do psychiatry dzieci i młodzieży albo do poradni zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży. Ocena różni się od tej u dorosłych w jednym istotnym punkcie: opiera się na relacjach kilku źródeł, bo dziecko, rodzic i szkoła opisują ten sam problem inaczej i każdy z tych opisów jest potrzebny.

Warto przygotować konkret: od kiedy trwają objawy, w jakich sytuacjach się nasilają, ile dni szkolnych przepadło, jak wygląda sen i jedzenie, co się zmieniło w rodzinie w ostatnim roku.

Leczenie: co jest pierwszym wyborem, a co nie

W zaburzeniach lękowych u dzieci i młodzieży punktem wyjścia jest oddziaływanie psychologiczne, przede wszystkim terapia poznawczo-behawioralna z udziałem rodziców, a nie lek. To nie jest kwestia ostrożności wobec farmakoterapii, tylko kolejności postępowania.

Farmakoterapia w tej grupie wiekowej ma wąskie zastosowanie i prowadzi ją specjalista, ponieważ rejestracja leków przeciwdepresyjnych u osób poniżej 18 lat jest znacznie węższa niż u dorosłych. Preparaty stosowane w tych rozpoznaniach, na przykład zawierające fluoksetynę, są w polskim rejestrze produktów leczniczych wydawane wyłącznie z przepisu lekarza, a to, czy i w jakim wieku wolno zastosować u dziecka konkretny lek, wynika z charakterystyki tego produktu i z oceny psychiatry dzieci i młodzieży, nigdy z analogii do leczenia dorosłych.

Włączenie leku przeciwdepresyjnego u osoby młodej wymaga osobnej uwagi. Charakterystyki tych produktów zawierają ostrzeżenie, że w pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, a zjawisko to jest najwyraźniej widoczne poniżej 25. roku życia. Dlatego termin ponownego kontaktu ustala się z góry, a bliscy dostają wprost informację, na co patrzeć. Jeśli dziecko lub nastolatek mówi o odebraniu sobie życia, nie czekaj na kolejną wizytę: numer 116 111 dla dzieci i młodzieży działa całodobowo i jest bezpłatny, dorosły opiekun może zadzwonić pod 116 123 lub 800 70 2222, także całodobowo i bezpłatnie, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia obowiązuje 112.

Osobno warto powiedzieć, czego nie robić. Nie zaczyna się u dziecka leczenia preparatem przepisanym komuś innemu w rodzinie, nie zmienia się dawki na własną rękę i nie odstawia leku dlatego, że objawy ustąpiły. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz prowadzący.

Czego nie da się załatwić w kanale zdalnym

Ocena dziecka wymaga danych, których formularz nie dostarcza: obserwacji zachowania, relacji szkoły, kontaktu z rodzicem i z samym dzieckiem osobno. To jeden z powodów, dla których nasza konsultacja psychiatryczna online jest dostępna wyłącznie dla osób pełnoletnich, co zapisaliśmy w regulaminie serwisu.

Drugi powód jest praktyczny. W tej grupie wiekowej leczenie zaczyna się od oddziaływań, których żaden serwis internetowy nie przeprowadzi, a decyzja o ewentualnym leku zapada po nich, nie przed nimi.

Jeśli szukasz pomocy dla siebie jako osoba dorosła, a temat dziecka pojawił się przy okazji, to są dwie różne sprawy i warto poprowadzić je osobno; punktem wyjścia dla dorosłego jest strona o leczeniu zaburzeń lękowych.

Najczęstsze pytania