Objaw
Derealizacja i depersonalizacja: gdy świat robi się nierzeczywisty
Objaw, który przeraża pacjentów bardziej niż samo kołatanie serca, bo wygląda na utratę kontaktu z rzeczywistością. W praktyce najczęściej towarzyszy nasilonemu lękowi i ustępuje razem z nim.
Co to właściwie jest
Derealizacja to poczucie, że otoczenie jest nierzeczywiste, oddzielone szybą albo płaskie jak obraz na ekranie. Depersonalizacja to poczucie obcości wobec własnego ciała, głosu i myśli, opisywane najczęściej jako patrzenie na siebie z boku. Oba odczucia zwykle występują razem i towarzyszą nasilonemu lękowi.
Pacjenci opisują to podobnymi słowami niezależnie od wieku: jakby ktoś przykręcił dźwięk, jakby ręce nie były moje, jakby to wszystko działo się komuś innemu. Opis brzmi na tyle niepokojąco, że po pierwszym epizodzie wiele osób szuka informacji o chorobie psychicznej i trafia na treści, które lęk tylko podbijają.
Kluczowa różnica względem psychozy dotyczy wglądu. Przy derealizacji pacjent wie, że świat nie zmienił się naprawdę, a jedynie tak się odczuwa, i to przekonanie pozostaje stabilne. W psychozie krytycyzm zanika i zmieniona rzeczywistość jest traktowana jako fakt. Lekarz sprawdza to w wywiadzie w pierwszej kolejności.
Kiedy się pojawia
Najczęstszym kontekstem jest napad lęku i godziny po nim. Objaw bywa też skutkiem długo utrzymującego się stresu, kilku nieprzespanych nocy z rzędu oraz hiperwentylacji, czyli szybkiego oddychania, które zmienia stężenie dwutlenku węgla we krwi. Zdarza się również po substancjach psychoaktywnych, w tym po marihuanie.
Objaw nie jest sygnałem, że pacjent traci rozum. Jest sygnałem, że układ alarmowy pracował za długo na najwyższych obrotach.
Osobną sprawą jest to, co dzieje się po pierwszym epizodzie. Odczucie zostaje zapamiętane jako groźne, więc pacjent zaczyna sprawdzać, czy już minęło, i skanować własne wrażenia. Uwaga skierowana do wewnątrz podtrzymuje objaw, a napięcie z obawy przed jego powrotem tworzy pętlę identyczną z tą, którą opisujemy przy agorafobii.
Nagłe pojawienie się takich odczuć razem z objawami neurologicznymi wymaga pilnej oceny lekarskiej. Zaburzenia mowy, osłabienie połowy ciała, zaburzenia widzenia, silny nietypowy ból głowy albo utrata przytomności są wskazaniem do wezwania pomocy pod numerem 112, a nie do konsultacji planowej.
Co robić w trakcie i co dalej
- Przenieś uwagę na zewnątrz. Nazwij kilka przedmiotów w zasięgu wzroku, poczuj podłoże pod stopami, chwyć coś chłodnego. Uwaga skierowana na otoczenie skraca epizod.
- Spowolnij oddech. Hiperwentylacja podtrzymuje objaw, dlatego wydłużenie wydechu działa szybciej niż głębsze wdechy.
- Nie sprawdzaj, czy już minęło. Kontrolowanie własnych wrażeń działa jak zachowanie zabezpieczające i wydłuża epizod.
- Uporządkuj sen i używki. Niedobór snu oraz kofeina obniżają próg wystąpienia objawu, o czym piszemy w tekście o kofeinie przy zaburzeniach lękowych.
Leczenia nakierowanego wyłącznie na ten objaw praktycznie się nie prowadzi. Postępowanie polega na leczeniu zaburzenia, które za nim stoi, najczęściej lęku napadowego albo uogólnionego, przy pomocy leków z grup SSRI i SNRI oraz terapii poznawczo-behawioralnej. Zasady doboru leku opisaliśmy na stronie o lekach na zaburzenia lękowe, a podział rozpoznań przy rodzajach zaburzeń lękowych.
Gdy odczucia utrzymują się stale i niezależnie od napadów lęku przez wiele tygodni, lekarz bierze pod uwagę osobne rozpoznanie z tej grupy objawów. Ocena wymaga wtedy pełnego wywiadu, w tym pytań o używki, sen i przebyte urazy. Przy objawach z ciała warto wykluczyć również przyczyny somatyczne, w tym zaburzenia czynności tarczycy opisane przy lęku i tarczycy.
Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj na konsultację online. Telefon zaufania dla osób w kryzysie psychicznym: 116 123. Całodobowe Centrum Wsparcia: 800 70 2222. Przy zagrożeniu życia: 112. Rozmowa jest bezpłatna.
Pytania o derealizację i depersonalizację
Czym jest derealizacja, a czym depersonalizacja?
Derealizacja to poczucie, że otoczenie jest nierzeczywiste, jakby oddzielone szybą albo obejrzane na filmie. Depersonalizacja to poczucie obcości wobec własnego ciała, głosu i myśli, często opisywane jako obserwowanie siebie z boku. Oba objawy występują zwykle razem i najczęściej towarzyszą nasilonemu lękowi.
Czy to objaw psychozy?
Nie. Przy derealizacji i depersonalizacji zachowany pozostaje wgląd, czyli pacjent wie, że świat nie zmienił się naprawdę, a jedynie tak się odczuwa. W psychozie ten krytycyzm zanika i przekonanie o zmianie rzeczywistości jest przyjmowane jako fakt. Ta różnica jest podstawowa dla lekarza oceniającego objawy.
Kiedy te objawy się pojawiają?
Najczęściej w czasie napadu lęku albo po nim, przy długo utrzymującym się stresie, po nieprzespanych nocach oraz przy hiperwentylacji. Bywają też wywołane przez substancje psychoaktywne, w tym marihuanę. U części osób pojawiają się jednorazowo w sytuacji skrajnego wyczerpania i nie wracają.
Co robić w trakcie takiego epizodu?
Pomaga skierowanie uwagi na bodźce z otoczenia: nazwanie kilku przedmiotów w zasięgu wzroku, chwycenie czegoś chłodnego, poczucie podłoża pod stopami. Osobno warto spowolnić oddech, ponieważ hiperwentylacja podtrzymuje objaw. Walka z odczuciem i sprawdzanie, czy już minęło, wydłużają epizod.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Gdy objawy utrzymują się poza napadami lęku, powracają regularnie przez tygodnie albo utrudniają pracę i kontakty. Wtedy lekarz ocenia, czy chodzi o objaw towarzyszący zaburzeniu lękowemu, czy o osobne rozpoznanie. Nagłe pojawienie się takich odczuć razem z objawami neurologicznymi wymaga pilnej oceny lekarskiej.
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, moce i postacie preparatów
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
- Rejestr Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny. W kryzysie psychicznym zadzwoń pod numer 116 123, a przy zagrożeniu życia pod 112.
Konsultacja psychiatryczna online
Objaw wraca mimo spokojniejszych tygodni
Utrzymywanie się tych odczuć poza napadami lęku jest wskazaniem do oceny psychiatrycznej. W wywiadzie opisujesz przebieg objawów, a decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.
250 zł za konsultację psychiatryczną, przy kontynuacji rozpoczętego leczenia od 199 zł. Opcja ekspresowa 29 zł.