Zaburzenia lękowe - objawy psychiczne i somatyczne

Lęk odzywa się w dwóch warstwach naraz

Pacjent, który przychodzi z lękiem, rzadko zaczyna od słowa lęk. Zaczyna od tego, że serce bije za szybko, że od tygodni nie da się zasnąć albo że wraca myśl o czymś, co jeszcze się nie wydarzyło. Objawy psychiczne i somatyczne pojawiają się jednocześnie, tylko te drugie są głośniejsze i to one najczęściej prowadzą pacjenta najpierw do internisty albo na SOR.

Rozdzielenie obu warstw ma sens praktyczny. Warstwa psychiczna podpowiada lekarzowi, o którym rozpoznaniu myśleć, bo treść lęku i moment jego włączania się różnią poszczególne zaburzenia. Warstwa somatyczna decyduje o tym, jakie badania trzeba wykonać, zanim rozpoznanie w ogóle padnie.

Poniższe zestawienie nie jest testem. Żaden zestaw objawów sam z siebie nie przesądza o rozpoznaniu, bo równie mocno liczy się czas trwania, kontekst i to, co po drodze wykluczono.

Objawy psychiczne

Najbardziej charakterystyczne jest zamartwianie się, którego nie da się odłożyć. Myśl wraca mimo świadomości, że jest nieproporcjonalna, i przeskakuje między tematami: zdrowie, praca, pieniądze, bezpieczeństwo bliskich. Towarzyszy jej stałe napięcie, drażliwość, kłopot ze skupieniem uwagi i poczucie, że zaraz wydarzy się coś złego, choć nic na to nie wskazuje.

Osobno wymienia się lęk antycypacyjny, czyli napięcie przed sytuacją, a nie w jej trakcie. Pacjent z napadami paniki opisuje go jako ciągłe nasłuchiwanie własnego ciała i pilnowanie, czy nie zaczyna się kolejny atak. Samo nasłuchiwanie podnosi pobudzenie, więc mechanizm się napędza.

Lęk wytwarza też zachowania, po których widać go z zewnątrz: omijanie miejsc i sytuacji, odkładanie spraw wymagających kontaktu z ludźmi, wielokrotne upewnianie się u bliskich albo w wyszukiwarce, sprawdzanie tętna. Krótkoterminowo przynoszą ulgę i dlatego się utrwalają, a długoterminowo podtrzymują zaburzenie.

Treść lęku i sytuacje, w których się włącza, prowadzą do konkretnego rozpoznania. Różnice między nimi opisujemy przy rodzajach zaburzeń lękowych.

Objawy somatyczne

Objawy z ciała biorą się z pobudzenia układu autonomicznego i z hiperwentylacji, czyli oddychania szybszego, niż wymaga tego organizm. Są realne, mierzalne i nie są wymyślone, co warto powiedzieć wprost, bo pacjenci słyszą czasem, że to tylko nerwy.

Zestawienie jest poglądowe. Każdy z tych objawów ma także przyczyny somatyczne i to je sprawdza się w pierwszej kolejności, zwłaszcza gdy pojawiają się po raz pierwszy albo po czterdziestym roku życia.

Ile objawy muszą trwać, żeby mówić o zaburzeniu

Lęk przed egzaminem, rozmową o pracę albo wynikiem badania jest reakcją prawidłową i nie jest chorobą. Granicę wyznacza czas, nasilenie nieproporcjonalne do sytuacji oraz to, czy objawy trwają dalej, gdy powód już minął.

Przy lęku uogólnionym próg sześciu miesięcy, liczony jako występowanie objawów przez większość dni, pochodzi z kryteriów DSM-5. ICD-11, po której opisach idzie dziś WHO, wymaga utrzymywania się objawów przez co najmniej kilka miesięcy i świadomie zrezygnowała ze sztywnej granicy sześciu miesięcy. Polska dokumentacja nadal posługuje się kodami ICD-10. Przy napadach paniki logika jest zupełnie inna: znaczenie ma nawracanie napadów i utrzymująca się między nimi obawa przed kolejnym, a nie jeden przebyty epizod.

Dlatego pytanie o datę początku pada na konsultacji bardzo wcześnie. Objawy trwające dwa tygodnie po realnym wstrząsie życiowym prowadzą do innych wniosków niż te same objawy utrzymujące się od półtora roku bez uchwytnej przyczyny. Szczegółowo rozpisujemy to przy zaburzeniu lękowym uogólnionym.

Wpływ na codzienne funkcjonowanie

Obok czasu liczy się to, ile lęk zabiera z życia. W praktyce mierzy się to nie deklarowanym natężeniem napięcia w skali od jednego do dziesięciu, tylko listą rzeczy, które zniknęły: rezygnacja z dojazdów komunikacją, unikanie spotkań, przekładanie badań, odmawianie zadań w pracy, ograniczenie kontaktów do najbliższych.

Unikanie jest wskaźnikiem ciężkości lepszym niż sam opis objawów, bo pokazuje, że mechanizm zdążył się utrwalić. Pacjent, który od roku nie wsiadł do windy, ma cięższy przebieg niż ten, który jeździ mimo dyskomfortu, nawet gdy obaj oceniają swój lęk podobnie.

Osobno pyta się o sen i o wydolność w ciągu dnia. Przewlekle skrócony sen obniża próg reagowania lękiem następnego dnia, więc bezsenność i lęk wzajemnie się podtrzymują i leczy się je razem, a nie po kolei.

Objawy, przy których nie czeka się na teleporadę

Ból w klatce piersiowej pojawiający się pierwszy raz, promieniujący do żuchwy, barku lub ramienia, któremu towarzyszy zasłabnięcie albo duszność narastająca mimo uspokojenia oddechu, wymaga wezwania pomocy pod numerem 112. Rozpoznanie zaburzenia lękowego stawia się po wykluczeniu przyczyn somatycznych, nigdy zamiast diagnostyki.

Pilnej oceny wymaga też pierwszy w życiu napad z utratą przytomności, drgawkami albo neurologicznym deficytem, a także gwałtowne pogorszenie stanu u osoby, która zaczęła nowy lek. W żadnej z tych sytuacji formularz online nie jest właściwą drogą.

Od listy objawów do rozpoznania

Zanim padnie rozpoznanie psychiatryczne, sprawdza się przyczyny, które dają obraz łudząco podobny. Najczęstsze to nadczynność tarczycy, niedokrwistość, zaburzenia rytmu serca, hipoglikemia oraz używki, w tym kofeina w ilościach, których pacjent zwykle nie liczy. Związek objawów lękowych z pracą tarczycy rozwijamy przy lęku a chorobach tarczycy. Część wyników wykonanych badań bywa dostępna w Internetowym Koncie Pacjenta i warto mieć je pod ręką, zanim zacznie się rozmowa o leczeniu.

Gdy przyczyny somatyczne zostaną wykluczone, a objawy spełniają kryteria czasu i nasilenia, leczeniem podstawowym są leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI. W polskim rejestrze mają one kategorię Rp, czyli są wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Preparaty doraźne obniżają napięcie na krótko i nie zmieniają przebiegu choroby, więc nie zastępują leczenia właściwego.

Osobna uwaga dotyczy pierwszych tygodni przyjmowania leku przeciwdepresyjnego. W tym okresie oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej poniżej 25. roku życia. To czas na częstszy, a nie rzadszy kontakt z lekarzem. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 116 123 albo 800 70 2222 (całodobowo, bezpłatnie); osoby poniżej 18 lat pod 116 111, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia pod 112.

Sam zestaw objawów z tej strony nie wystarcza do dobrania leku ani dawki. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz po wywiadzie, a jak taka rozmowa wygląda krok po kroku, opisujemy przy konsultacji psychiatrycznej online.

Najczęstsze pytania